Nobelin gizli odası
Bu yıl da ekim ayı Nobel heyecanıyla başladı. Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nün duyurusu 5 Ekim 2026'da Nobel Meclisi Genel Sekreteri Thomas Perlmann tarafından yapıldı. Ödül Karl Deisseroth, Peter Hegemann ve Georg Nagel’e verildi. Edebiyat Ödülü ise 8 Ekim’de, İsveç Akademisi Daimi Sekreteri Ingrid Carlberg’in duyurusuyla Anne Carson’ın oldu. Nobel Vakfı bu yıl ödül tutarını kategori başına 11 milyon İsveç kronundan 12 milyona çıkardı. Sezonun son duyurusu, İktisat Ödülü, yarın 12 Ekim’de yapılacak
Peki bu ödüllerin arkasında nasıl bir süreç var?
Bir mirasın hikâyesi
Ödüller 1895'te İsveçli mucit ve iş insanı Alfred Nobel’in vasiyetiyle kuruldu ve ilk kez 1901'de verildi. Amaç, önceki yıl içinde insanlığa 'en büyük yararı' sağlayan bilim insanlarını, sanatçıları ve diplomatları onurlandırmaktı. Nobel her kategoriyi neden seçtiğini söylemeden öldü. Ancak fizik, kimya, tıp ve edebiyata yakın ilgisi biliniyordu. Barış ödülünün ise Avusturyalı pasifist Bertha von Suttner ile derin dostluğundan esinlendiği düşünülüyor. Ekonomi bilimleri ödülü sonradan, 1968'de İsveç Merkez Bankası tarafından Nobel’in anısına kuruldu.
Kim, neyi seçiyor?
Fizik, kimya ve ekonomi ödüllerini Kraliyet İsveç Bilimler Akademisi verir. Fizyoloji veya Tıp’ı Karolinska Enstitüsü, edebiyatı İsveç Akademisi seçer. Barış ödülünün sahibini ise Norveç Parlamentosu’nun atadığı bir komite belirler.
Komiteler sıkı bir gizlilik kuralıyla çalışır. Nobel Ödülü Müzesi küratörü ve Nobel tarihi uzmanı Gustav Källstrand’a göre süreç başlangıçta sonsuza dek gizli kalacaktı. Bugün her değerlendirme turunun ayrıntıları 50 yıl boyunca saklanıyor.
Kurallar bazen çıkmaza sokar
Ödülün yalnızca hayattaki kişilere verilmesi gerekiyor. Yine de Kanadalı immünolog Ralph M. Steinman, 2011'de ölümünden sonra Tıp Ödülü’nü aldı. Komite onun pankreas kanserinden ölmekte olduğunu biliyordu. Ancak görüşmeler gizli olduğu için, Källstrand’ın deyişiyle, durumunu sormak üzere onu arayamıyordu. Ödül bir salı günü açıklandı. Steinman üç gün önce ölmüştü ama karar verildiği sırada hayatta olduğu için karar geçerli kaldı.
Savaş yıllarında Nobel
Nazi Almanyası ödüllere de gölge düşürdü. 1939'da İngiltere Başbakanı Neville Chamberlain, Çekoslovakya’nın bir bölümünü Almanya’ya bırakan Münih Anlaşması’ndaki rolü nedeniyle Barış Ödülü’ne aday gösterildi. Buna tepki olarak 12 İsveç parlamenteri Hitler’i aday gösterdi. Gerekçeleri, Hitler’i savaştan vazgeçirdiği için Chamberlain aday olabiliyorsa, savaş başlatmadığı için Hitler de olabileceğiydi. Källstrand’a göre çoğu kişi ironiyi anlamadı ve aday gösterme geri çekildi. Savaş çıktığında Hitler üç Alman bilim insanını, Richard Kuhn, Adolf Butenandt ve Gerhard Domagk’u ödüllerini reddetmeye zorladı. Üçü de madalya ve diplomalarına sonradan kavuştu, ancak para ödülü yalnızca bir yıl boyunca talep edilebildiği için onu alamadılar. Domagk komiteye teşekkür eden bir telgraf göndermişti. Alman gizli polisi onu yakaladı, bir hafta hapsetti ve ödülü reddeden ikinci bir mesaj yazmaya zorladı.
Önceki yıllarda ödül almış isimler de güvende değildi. Savaş sırasında altını Almanya’dan çıkarmak suçtu. Fizikçiler Max von Laue ve James Franck’ın adlarının kazındığı madalyalar, Niels Bohr’un Kopenhag’daki laboratuvarında saklanıyordu ve bir suç delili sayılabilirdi. Alman askerleri Kopenhag sokaklarında yürürken kimyager George de Hevesy madalyaları altını çözebilen güçlü bir asit olan kral suyunun içine gizledi. Beherler savaş boyunca el değmeden kaldı. Altın sonradan çözeltiden ayrıştırıldı ve von Laue ile Franck için yeniden madalya döküldü.
Komiteler zaman zaman rejimleri de ikna etmeye çalıştı. Çin, 2010'da yazar ve muhalif Liu Xiaobo’nun Barış Ödülü’nü almak için yurt dışına çıkmasına izin vermedi. Organizatörler törende boş bir sandalye bırakarak onun katılmasına izin verilmediğini gösterdi.
Reddedilemeyen ödül
Källstrand’a göre bir ödül kararı verildiğinde geri alınamıyor. Sizi arayanlar ödül teklif etmiyor, laureat olduğunuzu bildiriyor. Reddetseniz de fark etmiyor. 1964 Edebiyat Ödülü’nü reddeden Jean-Paul Sartre ile ABD Dışişleri Bakanı Henry Kissinger’la birlikte kazandığı 1973 Barış Ödülü’nü reddeden Le Duc Tho bu duruma örnek.
Sezon biterken yeni sezon başlıyor
Ekim’in ilk haftasındaki duyurularla başlayan yoğun dönem, 10 Aralık’ta Stockholm Belediye Binası’nda canlı yayınlanan görkemli bir akşam yemeğiyle sona eriyor. Ancak sezon pek de bitmiş sayılmaz. Noel tatilinden sonra komiteler hemen işe dönüyor ve bir sonraki laureat grubunu belirlemek için 2 bin ile 3 bin arasındaki adayı elemeye başlıyor.
Sende Yorum yap