Ma’rûzât

. Yazar - Kimbilir Editör 24 Ekim 2026 Cumartesi

Ahmed Cevdet Paşa’nın “Ma’rûzât” adlı eseri, Osmanlı Devleti’nin Tanzimat dönemindeki siyasi çekişmelerini, devlet yönetimindeki aksaklıkları ve dönemin önde gelen devlet adamlarını çarpıcı örneklerle gözler önüne seriyor. Geçmişin başarı ve hatalarından ders çıkarabilmek için tarihî kaynakların yalnızca Latin harflerine aktarılmasının değil, günümüz insanının anlayabileceği bir dille topluma kazandırılmasının önemini bir kez daha hatırlatıyor...

Muhtemelen Ahmed Cevdet Paşa’nın vak’a-nüvist Ahmed Lûtfî Efendi’ye gönderdiği notlardan haberdar olan Sultan II. Abdülhamid (1876-1909), kendisinden 1839-1876 yılları arasındaki tarihî ve siyasi olayları özetleyen notlar hazırlamasını ister. Cevdet Paşa tarafından hazırlanan ve padişaha sunulan, resmî rapor (arz) niteliğindeki bu notlar “Ma’rûzât” adıyla bilinmektedir.

Yazma nüshaları ve günümüze ulaşan bölümleri

Birbirinden bağımsız beş cüz (bölüm) hâlindeki bu notlar, uzun süre Sultan II. Abdülhamid’in özel evrakı arasında kalır. Sultanın tahttan indirilmesinden sonra Yıldız Sarayı arşivinde bulunan bu belgelerin birinci bölümü kayıptır. İkinci ve beşinci bölümler arasında ise iki eksik takım mevcuttur. Sultan II. Abdülhamid’e takdim edilen takımın üçüncü ve dördüncü bölümlerine ait defterler, Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi’nde bulunmakta olup üzerlerinde Cevdet Paşa’nın el yazısıyla yaptığı düzeltmeler yer almaktadır.

Cevdet Paşa’nın kendi gözlemlerinin yanı sıra çeşitli dedikodulara, şahsi kanaatlere ve hatıralara yer verdiği bu yazılar, bir bakıma “Tezâkir-i Cevdet”i tamamlayan açıklamalar olarak kabul edilmektedir.

Her ne kadar Cevdet Paşa’nın notlarını esas aldığımız için yazımızın başlığını “Ma’rûzât” olarak yazdıksa da Türk Dil Kurumu sözlüğünde artık bu kelime “Maruzat” biçiminde yazılmaktadır. Arapça kökenli “Maruzat” kelimesi, “Makam veya yaş bakımından büyük birine sunulan bilgi veya dilek” anlamına gelmektedir. Bir sorunu resmî ve saygılı bir biçimde açıklamak ya da bir ricada bulunmak amacıyla kullanılır. Örneğin, bir dönem “Beyefendi, bir maruzatım olacak” sözlerini sık sık duyduğumu hatırlarım.

Tercüme Odası ve Osmanlı hariciyesinde değişim

Ma’rûzât’ın ikinci bölümü “Tekmile” başlığını taşır. Arapça kökenli tekmile sözcüğü; “Eksiksiz bütün, tamamlama ve bütünleme” anlamlarında kullanılmaktadır. Cevdet Paşa, “Reşid Paşa devlete pek çok insan yetiştirdi. Âli Paşa ise, insan yetiştirmek şöyle dursun, yetişecek insanların yollarını kesiyor diye toplum içinde bir kanaat oluştu” demektedir. Bir dönem devletin dışişleri Fenerli Rum beylerinin elindeyken Sultan II. Mahmud (1808-1839), Rum tercümanların çalıştırılmasına mâni olur ve Bâbıâli’de kurduğu “Tercüme Odası”nda Müslüman tercümanlar yetiştirilmesini sağlar. Cevdet Paşa’nın çalıştığı dönemde Dışişlerinin memurları ve yöneticileri tümüyle Müslümanlardan oluşmakta olup hiçbir Hristiyan memur bulunmamaktadır.

Koca Mustafa Reşid Paşa, Sultan II. Mahmud döneminde benimsenen usulü muhafaza eder. Ancak onun yerine geçen Âli Paşa gayrimüslimlere itibar ederek “Tercüme Odası”nı gayrimüslimlerle doldurur. Cevdet Paşa’ya göre bunun sebebi, Âli Paşa’nın dışişlerine aşina Müslümanların yetişmesi hâlinde kendisine rakip olacaklarından duyduğu korkudur. (s. 1-3)

Osmanlı yönetiminde liyakat ve kurumsal çözülme

Benzer bir değerlendirmeyi devrin önde gelen bir diğer devlet adamı olan Keçecizâde Mehmed Fuad Paşa için de yapar. “Fuad Paşa, o derecede kayıtsızdı ki hiçbir şeyi dert etmezdi. Bunun sebebinin bir kısmı ailesinin yaşamı, bir diğer kısmı ise kalp hastalığıdır. Kendisi doktor olup bu hastalığın en önemli ilacının her türlü kaygıdan uzak yaşamak olduğunu bilir, hiçbir şeye üzülmezdi.”

“Bir dönem askeriyye, ilmiyye ve kalemiyye mensupları liyakat ve bilgileriyle devleti idare etmelerine karşılık, zaman içinde kanunlar ve devlet yönetimi çöküp, her şey çığırından çıktığı için Yeniçeriler laf dinlemez, isyan çıkartmaktan çekinmez hâle geldiler. Bu nedenle Sultan Mahmud eski askerî düzeni ortadan kaldırarak yeni bir ordu oluşturdu. Bu dönemde kalemiyye sınıfı içinden Reşid Paşa yetişti. O da Âli ve Fuad Paşa gibi insanlar yetiştirdi. İlmiyye sınıfına mensup üst düzey insanların çoğu cahil iseler de içlerinde Ârif Hikmet Bey, Rüşdi Molla ve Ârif Efendi gibi konularına hâkim insanlar olup, ilmiyye sınıfının şeref ve meziyetlerini muhafaza etmekteydiler.

Onlar vefat edince yerleri boş kaldı ve ilmiyye sınıfına mensup konularına hâkim insanlar parmakla gösterilir oldular. Bu sebeple ilmiyye sınıfı eski şan ve şerefinden haylice kayıp etti.”

Fethiye Kalyonu’nun denize indirilişi

Bu sözlerden sonra Cevdet Paşa bir fıkra aktarır.

1273 yılı Cumâdelâhiresinin on altıncı günü (11 Şubat 1857), yapımı tamamlanan Fethiye Kalyonu denize indirilecektir. Bu nedenle törene katılacak yöneticiler davet edilir. Davetliler tören alanında toplanırken kızaktaki kalyon kendiliğinden hareket ederek desteklerini kırar ve denize iner. Bu sırada kızakta meydana gelen çökmeler ve kırılmalar nedeniyle bazı kişiler yaralanır, birkaç kişi de hayatını kaybeder.

Tören alanında bulunan İstanbul Kadısı, Fethiye Kalyonu’nun kendi kendine hareket etmesine bir anlam veremeyerek gemiyi denize meleklerin indirdiğini düşünür ve bu düşüncesini çevresindeki birkaç kişiye aktarır.Tören alanında bulunan üst düzey yöneticilerden biri bu sözleri duyunca “Evet bu kalyonu meleklerin indirmiş olması muhtemeldir. Lâkin işin içine şeytan da karışmış olmalı ki birkaç kişinin ölümüne neden oldu” der.

Cevdet Paşa, ilmiye sınıfı yöneticilerinin çoğunun böyle gülünç sözler söyleyerek çeşitli ortamlarda cahilliklerini ortaya koyduklarını, bunun da ilmiye sınıfının şan ve itibarını zedelediğini belirtmektedir. Sanırım içinde yaşadığımız günlerde de her ne kadar artık ilmiye sınıfından söz etmiyorsak da kerameti kendinden menkul bazı kişilerden zaman zaman bu sözlere benzer, akla hayale gelmeyecek açıklamalar ve örnekler duymaktayız.

Sultan Abdülmecid döneminde borçlanma ve maliye politikasıSultan Abdülmecid (1839-1861), tahta çıktığı tarihten itibaren istikrazdan (borçlanma, ödünç para alma) kaçınır ve maliyenin dengesini korumaya özel önem verir. Ancak bir süre sonra padişah da borçlanma rüzgârına kapılır.

“İstikraz yapılmaması için çok çalıştım. Lâkin şartlar bizi istikraza mecbur etti. Bu borcun ödenmesi ancak gelirin artmasıyla olur. Bu ancak imar faaliyetleriyle mümkün olur. Bizde her devlette olduğu gibi müesseseler kurarak demiryolları yapmalıyız. Bu gibi müesseselerin kurulmasına izin vermeliyiz. Garlar da yapılmalı, fakat gelir arttı diye masrafı da artırmamalı, bu yolda bir gelecek olmaz, batak yoldur. Beşiktaş Sarayı çok gösterişli oldu, daha sade olabilirdi.” (s. 7)

Saray çevresinde israf ve mali çöküş

İsraf o hâle gelir ki Şeyhülislâm Sadeddin Efendi, Baltalimanı’nda Mısırlı Halim Paşa’ya ait bir yalıyı altı aylığına kırk bin kuruşa kiralar. Oysa bu yalı, birkaç yıl önce kırk bin kuruşa satılmıştır. Bu dönemde para o kadar kolay kazanılmaktadır ki kimse yapılan harcamalara aldırış etmez. Giderek büyüyen borçlar artık ödenemez hâle gelir. Sultan Abdülmecid, ailelerinin harcamalarına hâkim olamayan bazı damat paşaları görevden uzaklaştırır. Ancak bu uygulama da harcamaların azalmasını sağlamaz ve halk arasında çeşitli söylentilerin ortaya çıkmasına yol açar. “Islâhat uğruna Padişah kendi damatlarını feda etti, vükelâ ise dalkavuklarından vaz geçmediler.” (s. 15)

Sultan Abdülaziz’in tahta çıkışı ve saray çevresindeki nüfuz mücadelesi

Cevdet Paşa, Sultan Abdülaziz’in (1861-1876) tahta çıkışının ilk dönemlerinde Kaptan-ı Derya Mehmed Ali Paşa ile Valide Kethüdası Mazlum Paşa’nın padişahın çevresinden hiç ayrılmadıklarını, hatta geceleri sarayda kaldıklarını belirtir.

“Hâlbuki, bilinmektedir ve tarihte kayıtlıdır ki, bir hükümdarın tahta çıkmasına yardımcı olan kimse o hükümdar tarafından yok edilir. Bunun en basit sebebi ise saltanat minnet altında kalmak istemez. Hükümdar kendisinin hükümdar olmasına sebep olan kimseyi gördükçe rahatsız ve huzursuz olur. Bu kişiyi aradan çıkarmadıkça rahat ve huzuru bozulur, kendisini bağımsız görmez.” (s. 33)

Meclis-i Vâlâ reisliği yapmış Mısırlı Kâmil Paşa, o dönemde devlet işlerinde görev almayan, eğlence hayatıyla tanınan bir kişidir. Bir gün Cevdet Paşa’ya Kaptan-ı Derya Mehmed Ali Paşa’nın geleceğinin parlak olacağından söz eder. Cevdet Paşa ise “Ben onun geleceğinden endişe ederim. İkbali uzun sürmez” der. Bir süre sonra olaylar Cevdet Paşa’nın öngördüğü gibi gelişince Kâmil Paşa, “Hakkın varmış” der. (s. 34)

Askerî başarı ile devlet yönetimi arasındaki fark

Serdar-ı Ekrem Ömer Lütfi Paşa, pek mahir bir kumandan olmasına karşılık devlet yönetimi konusunda bilgisiz ve tecrübesizdir. Devlet yönetiminde görev yapan bürokratların onun emrine verilmesi yanlıştır. Çünkü bürokratlar onun emirlerine göre hareket ederek işlerin önemini göz ardı ederler. Bosna’nın kaybında büyük ölçüde Ömer Paşa’nın yönetimdeki hataları etkili olmuştur. Cevdet Paşa bu olayı şu sözlerle açıklar: “Devlet yönetiminde bilgisi ve deneyimi olmayan kişilerin böyle bir görev üstlenmeleri yanlıştır. Bu olay kılıç ile kalem açmaya benzer. Kalem yerine kılıç, kılıç yerinde kalem kullanmak istenilen veya hedeflenen amacın tam zıttı bir sonucun doğmasına sebep olmuştur.” (s. 69)

Tarihî belgelerin günümüz Türkçesine kazandırılması

Geçmişte yapılan başarılı işleri tekrarlamak, hatalara ise yeniden düşmemek için uzun yıllar boyunca edinilen deneyimleri bilmek gerekir. Bu konuda devletin öncülük etmesi, çeşitli bilimsel komisyonlar kurarak geçmişin belgelerini günümüz insanının anlayabileceği bir dilde topluma sunması gerekir. Şimdilerde ise bunun tam tersi yapılmakta, bu işi ticarete dönüştüren bir grup, eski Türkçe metinleri Latin alfabesine aktararak yayımlamayı hüner saymaktadır. Bu kitapları hemen hiç kimsenin okuduğunu sanmıyorum. Konuya hâkim insanlar zaten eski Türkçe metinleri okuyup anlayabilmektedir. Kimsenin anlamadığı, okumadığı kitapları basmak kâğıt israfı ve sermaye ziyanıdır. Devletin öncülük ederek bir an önce bu hatayı düzeltmesi gerekiyor.

Ahmed Cevdet Paşa (Yay. Haz. Yusuf Halaçoğlu), Ma’rûzât, İstanbul, 1980.