Anadolu’nun hafızasından iklimin geleceğine

. Yazar - Kimbilir Editör 15 Kasım 2026 Pazar

COP31 için Antalya’da kurulan iki Türkiye pavilyonu, iklim meselesini sanatın ve kültürel mirasın diliyle anlatıyor. Blue Zone’daki “İlkler” insanlığın doğayla kurduğu kadim ilişkiyi, Green Zone’daki “Emanet” ise bu ilişkinin gelecek kuşaklara karşı sorumluluğunu görünür kılıyor. Mercanlardan zeytin ağaçlarına, antik sikkelerden atık malzemeyle üretilen heykellere uzanan seçki, sergileme biçimiyle de sürdürülebilirliğe dikkatleri çekiyor

Antalya’da 9-20 Kasım’da düzenlenen COP31’in Türkiye pavilyonlarında iklim krizi, rakamlar ve müzakere başlıklarının ötesinde, sanat eserleri ve Anadolu’nun tarihsel birikimi üzerinden de ele alınıyor. Resmî heyetlerin buluştuğu Blue Zone ile geniş ziyaretçi kitlesine açık Green Zone, birbirini tamamlayan iki ayrı sergi anlatısı sunuyor. İlki geçmişten bugüne taşınan yaşam bilgisini, ikincisi bu mirası koruma yükümlülüğünü öne çıkarıyor.

Blue Zone: Yedi ilk, yedi yaşam bilgisi

“The Roots of Harmony and Resilience” (Ahengin ve Direncin Kökleri) başlıklı Blue Zone pavilyonunun merkezinde “Rooted in the Past” halkası bulunuyor. Üzerindeki terazi, mavi cam su formu, T biçimli dikilitaş, başak dolu küp, Bergama sikkesi, dokuma örneği ve taş bloklar; İlk Denge, İlk Kıymet, İlk Buluşma, İlk Hasat, İlk Şifa, İlk İz ve İlk Yuva başlıklarının görsel karşılıkları. Bu nesneler birer dekor olmanın çok daha fazlasını ifade diyor. Suyun, toprağın, ortak yaşamın ve üretim bilgisinin bugünün iklim tartışmalarına nasıl bağlanabileceğini düşündüren işaretlerle ziyaretçileri yeniden düşünmeye davet ediyor.

İlk Denge’de su, toprak, tohum ve güneş, hassas bir terazi, amforalar ve antik sikke replikalarıyla karşılı buluyor. İlk Kıymet’te Eflatun pınar Hitit Su Anıtı, Sagalassos Antoninler Çeşmesi ve Dara barajı maketleri suyu toplama, yönlendirme ve saklama bilgisini gösteriyor. Bu bölümde sıcak cam şekillendirme tekniğiyle üretilen “Uyum” adlı eser, mavi ve yeşilin iç içe geçen biçimleriyle doğadaki farklı unsurların birlikte var olabilmesini yorumluyor.

İlk Buluşma, Göbeklitepe ve Karahantepe’nin anıtsal buluşma mekânlarından Anadolu agoralarına, Roma dönemi Meydan formundan Osmanlı imaretlerine uzanan ortak yaşam fikrini işliyor. İlk Hasat’ta ata tohumları, tahıllar ve baklagiller, tarımsal çeşitliliğin tarihini anlatıyor. İlk Yuva’da ise Çatalhöyük, Harran, Antakya ve Cumalıkızık maketleri, iklimle uyumlu konut ve yerleşim çözümlerini yan yana getiriyor.

Gümüşten zeytin ağacı, atık ağlardan dalga

Pavilyonun dikkat çekici eserlerinden birisi de “Şifa Ağacı”. Gümüş, altın, doğal taş ve camdan elle işlenen, rüzgârla eğilmiş bir zeytin ağacını betimleyen eser, İlk Şifa bölümünde Bergama Asklepionu’ndan darüşşifalara uzanan iyileşme geleneğine eşlik ediyor. Ağacın kırılmadan eğilen gövdesi, iklim krizinin karşısında direnç kadar uyumun da önemini hatırlatıyor.

İlk İz bölümünde, geleneksel sanatlar yalnızca geçmişin zarif örnekleri olarak sunulmuyor. Kara Memi üslubundaki “Bahar Dalı” İznik çinisi, on köşeli yıldız motifli kündekâri paneli ve dokuma tezgâhı, ustalık bilgisinin sürekliliğini temsil ediyor. Geri dönüştürülmüş ağ ve atık malzeme üzerine telkâri işçiliğiyle hazırlanan “Özgür Dalga”, bu mirasın güncel çevre sorunlarına nasıl cevap verilebileceğini gösteriyor. Yine geri dönüştürülmüş tekstil atığından üretilen “Damlalardan Denize” ise Yunus Emre’nin damla ve deniz imgesini yeni bir malzemeyle yorumluyor.

Mercanların dijital hafızası

Refik Anadol’un Blue Zone için özel olarak hazırladığı, ‘‘Coral Dreams (Mercan Rüyaları)’’ yaklaşık 100 milyon mercan görüntüsünden yararlanıyor. Makine öğrenimi ve veri görselleştirmesiyle oluşan hareketli dünya, mercan resiflerinin olağanüstü çeşitliliğini ve ısınan denizlerdeki kırılganlığını aynı anda hissettiriyor. Dijital sanat, burada görsel bir gösteri değil, kaybetme tehlikesiyle karşı karşıya olduğumuz bir ekosistemin hafızasını hatırlatıyor.

Green Zone: Emanetin yedi yüzü

Green Zone pavilyonunun ana cümlesi ise “Doğa bize ait değil, bize emanet.” Yaklaşık bin metrekarelik alanda yaşayan bir zeytin ağacının çevresinde Su, Toprak, Tohum, Hava, Ağaç, Deniz ve Bilgi Bize Emanet başlıkları sıralanıyor. Bu kez ziyaretçi, yalnızca eserlere bakmıyor; projeksiyonlar, etkileşimli düzenekler ve canlı atölyelerle anlatının içine giriyor.

Su Bize Emanet bölümünde, 1327’de Mevlâna Dergâhı’na armağan edilen Nisan Tası’nın örneği ve üzerleri dua ve sembollerle bezeli şifa tasları, suyun inanç ve gündelik hayattaki yerini anlatıyor. El-Cezerî’nin Fil Su Saati ve su yükseltme düzenekleriyle Mimar Sinan’ın Mağlova Su Kemeri maketi, bu kültürel katmana mühendislik tarihini ekliyor. Toprak bölümündeki yedi katmanlı sütun, Anadolu’nun yedi coğrafi bölgesinden gelen toprakları tek gövdede birleştiriyor. Germanicia Antik Kenti mozaiğinden esinlenen ve yaklaşık 63 bin doğal taş parçasıyla oluşturulan çağdaş yorum ise toprağın yalnızca üretim kaynağı değil, medeniyet hafızasının taşıyıcısı olduğunu vurguluyor.

Tohumun mirası, denizin sesi

“Ata Tohumu-Mirâs” adlı etkileşimli çalışma, ziyaretçiyi tohumların hikâyeleriyle buluştururken, Topan Karakılçık buğdayının yeniden çoğaltılması gibi örnekler, biyolojik çeşitliliğin korunmasını somutlaştırıyor. Hava bölümündeki Harran evleri maketi, konik kubbelerin doğal havalandırma ve serinletme bilgisini açıklıyor. Yaşayan zeytin ağacı ise Ağaç Bize Emanet başlığının hem eseri hem de doğrudan tanığı.

Deniz bölümünde; antik Aegina’nın deniz kaplumbağalı gümüş sikkesinden esinlenen büyük heykel yorumu, binlerce yıl önce paraya işlenen bir canlının bugün korunmaya muhtaç oluşuna dikkatleri çekiyor. Kıyıya vurmuş yüzlerce odun parçasından oluşan “Yüzen Odun Balığı” ise atığı yeni bir hayata kavuşturuyor. Malzemenin kendi geçmişini saklayan yüzeyi, eserin deniz kirliliği ve döngüsel üretim hakkındaki sözünü güçlendiriyor.

Bilgi Bize Emanet bölümünde; el-Hâzinî’nin “Hikmet Terazisi”nin yorumu, gözlem ve ölçme geleneğini temsil ediyor. Çini, halı dokuma, ebru, hat ve Tokat işi taş baskı gibi canlı uygulamalar, kültürel mirası vitrinden çıkarıp ustanın elinde yaşatıyor. Antalya’nın Ormana ve Cevizli yerleşimlerindeki düğmeli evlerin maketi de taş ve ahşapla kurulan yerel yapı bilgisini ziyaretçiye taşıyor.

Sanatın hayal ettiği, doğanın kaybedebileceği

Green Zone’daki bir başka Refik Anadol eseri, “Machine Hallucinations: Coral Dreams” (Makine Halüsinasyonları: Mercan Rüyaları), 35 milyondan fazla mercan görüntüsünden hareketle sürekli değişen düşsel bir su altı evreni yaratıyor. Yapay zekânın ürettiği sonsuz biçimlerin gerçek resiflerin yerini alamayacağı düşüncesi, çalışmanın en çarpıcı gerilimini oluşturuyor. “Akış” adlı cam eserde, suyun yaşam veren ve kontrolsüzleştiğinde yıkıcı olabilen gücünü yorumluyor. Bakanlık alanındaki “Mavi Derinlikler”, “Şehrin Dijital Zekâsı”, “Sıfır Atık” ve “Verilerle Türkiye” istasyonları, sanatsal anlatıyı güncel uygulamalarla tamamlıyor.

Sergileme malzemesinde de döngüsel yaklaşım

Bu sergilerin çevresel iddiası, yalnızca içerikleriyle sınırlı değil. Blue Zone’daki sergileme ünitelerinde yüzde 96 oranında sıkıştırılmış hafriyat toprağı kullanıldığı, ahşap unsurların ise atık ahşap üzerine kahve posasından elde edilen kaplamayla üretildiği belirtiliyor. Böylece kentlerin hafriyat ve atık yükü, serginin taşıyıcı malzemesine dönüşüyor. Her iki pavilyonda da yeniden kullanım ve malzeme tercihleriyle karbon ayak izinin azaltılması amaçlanıyor.

Geleceğe bırakılan

Göbeklitepe’nin taşlarıyla mercanların dijital görüntüleri, bir Nisan Tası’yla çağdaş cam heykeller, ata tohumlarıyla geri dönüştürülmüş ağlar, aynı iklim hikâyesinin parçalarına dönüşüyor. Cop31 Blue Zone ve Green Zone küratörlüğünde Türkiye pavilyonlarının içerik başlıklarını hazırlarken bu güçlü karşılaşmayı hedefledik. Mimari yaklaşım ve konsepti Bünyamin Atan, kreatif direktörlüğü ve etkinlik organizasyonunu ise Cengiz Ayyıldız üstleniyor. Blue Zone “Bu topraklarda hangi bilgileri geliştirdik?” diye sorarken Green Zone “Bu bilgiyi ve doğayı kimlere, nasıl bırakacağız?” sorusunu yöneltiyor. Belki de sergilerin en önemli mesajı burada: Kültürel miras yalnızca korunacak bir geçmiş değil, yaşanabilir bir geleceği düşünmek için de başvurulacak bir kaynak.