Şekerden kaçarken beynimizi mi unutuyoruz?

. Yazar - Kimbilir Editör 11 Kasım 2026 Çarşamba

Şekersiz içecekler, düşük kalorili tatlılar, protein barlar ve diyet ürünler... Günümüzde şeker tüketimini azaltmak isteyen pek çok kişinin alışveriş sepetinde bu ürünlere rastlamak mümkün. Peki şeker yerine tercih ettiğimiz tatlandırıcılar gerçekten düşündüğümüz kadar masum mu?

Uzun yıllardır tartışılan yapay tatlandırıcılar, bu kez beyin sağlığı üzerindeki olası etkileriyle gündemde. Neurology dergisinde yayımlanan ve yaklaşık 13 bin yetişkinin verilerini inceleyen geniş kapsamlı bir araştırma, bazı düşük ve sıfır kalorili tatlandırıcıların yüksek miktarda tüketimi ile hafıza ve düşünme becerilerindeki daha hızlı gerileme arasında ilişki olabileceğini ortaya koyuyor.

Tatlının beynimizdeki karşılığı

Brezilya’da gerçekleştirilen çalışmada, yaş ortalaması 52 olan 12 bin 772 yetişkin yaklaşık sekiz yıl boyunca takip edilmiş. Araştırmacılar, katılımcıların beslenme alışkanlıklarını değerlendirerek günlük tatlandırıcı tüketimlerini hesaplamış. Çalışma kapsamında aspartam, sakarin, asesülfam-K, eritritol, ksilitol, sorbitol gibi yedi farklı tatlandırıcı inceleniyor. Katılımcıların hafıza, sözel akıcılık, çalışma belleği ve bilgiyi işleme hızı gibi bilişsel becerileri takip süresince üç farklı zamanda değerlendirilmiş. Sonuçlar ise oldukça dikkat çekici.

Yüzde 62 daha hızlı gerileme

Araştırmada en yüksek miktarda tatlandırıcı tüketen bireylerin, en düşük miktarda tüketenlere kıyasla bilişsel performanslarında yüzde 62 daha hızlı gerileme görülmüş. Bu fark, yaklaşık sekiz yıllık takip süresinde 1.6 yıllık ek bilişsel yaşlanmaya eşdeğer olarak hesaplanmış. Ancak burada önemli bir ayrıntı var. Bu sonuçlar, beynin biyolojik olarak gerçekten 1.6 yıl daha fazla yaşlandığı anlamına gelmiyor. Araştırmacılar bu ifadeyi bilişsel testlerde gözlenen değişimi daha anlaşılır kılmak için kullanıyor.

Diyabetliler için daha önemli

Araştırmanın dikkat çeken bir diğer bulgusu, tatlandırıcı tüketimi ile bilişsel gerileme arasındaki ilişkinin diyabetli bireylerde daha belirgin olması. Ayrıca 60 yaşın altındaki yetişkinlerde bu ilişki gözlenirken 60 yaş üzerindeki katılımcılarda benzer bir ilişki saptanmamış. Diyabet yönetiminde şeker tüketiminin sınırlandırılması önemli bir beslenme stratejisi. Bu nedenle düşük kalorili tatlandırıcılar, özellikle kan şekeri kontrolünü kolaylaştırmak amacıyla sıklıkla tercih ediliyor. Elbette bu sonuçlar, diyabetli bireylerin tatlandırıcıları tamamen bırakması gerektiği anlamına gelmiyor. Tatlandırıcıların şeker yerine kullanımının sağlayabileceği yararlar ile uzun dönem etkilerinin birlikte değerlendirilmesi gerekiyor.

Tatlandırıcılardan vazgeçmeli miyiz?

Bilimsel araştırmaları yorumlarken en önemli noktalardan biri, ilişki ile neden-sonuç arasındaki farkı doğru anlamak. Bu çalışma gözlemsel bir araştırma. Dolayısıyla tatlandırıcı tüketiminin doğrudan hafıza kaybına veya beyin yaşlanmasına neden olduğunu söylemek mümkün değil. Katılımcıların beslenme bilgilerinin kendi beyanlarına dayanması ve bilişsel sağlığı etkileyebilecek başka yaşam tarzı faktörlerinin bulunması da araştırmanın sınırlılıkları arasında. Üstelik tatlandırıcılar tek bir gruptan oluşmuyor. Farklı kimyasal yapılara ve metabolik özelliklere sahip bu bileşenlerin sağlık üzerindeki etkilerini ayrı ayrı değerlendirmek gerekiyor.

Şeker tüketimini azaltmaya çalışırken her besinin mutlaka aynı yoğunlukta tatlı olması gerektiğini düşünmek yerine, damak tadımızı zamanla daha az tatlıya alıştırmak da sürdürülebilir bir yaklaşım olabilir. Örneğin, sade yoğurdu meyve ve tarçınla lezzetlendirmek, içeceklerde eklenen şeker veya tatlandırıcı miktarını kademeli olarak azaltmak ve doğal olarak tatlı besinlerden yararlanmak günlük yaşamda uygulanabilecek küçük değişiklikler arasında.