Ergenliği doğru okumak
Ergenlik hem ebeveynler hem de çocuklar için, hızlı ve büyük değişikliklerin yaşandığı, bu yüzden zorlayıcı bir dönem. Bugüne kadar ergenlikle ilgili daha çok yabancı kaynakların çevirilerini okuduk, ancak son dönemde pek çok Türkçe kitap yayınlanmaya başladı. Geçen hafta başucu kitabı niteliğindeki çalışmaları yayınlanan sosyolog Nurdoğan Arkış ile eğitimci Dr. Bahar Eriş’ten ergenlik dönemine dair öneriler aldık
Ergenlik genelde zor bir dönem olarak bilinir. Aslında bir o kadar da potansiyeli yüksek, yaratıcı, çocuğumuzun kimliğini inşa ettiği değerli bir zaman dilimi. Ergen çocuklarımızla gelecekte güven dolu, sağlıklı bir ilişki sürdürebilmek için nasıl iletişim kurmalıyız? Bu alanda son dönemde art arda çıkan yeni kitaplar var. Eğitimci Dr. Bahar Eriş ve sosyolog Nurdoğan Arkış’ın ergenlikle ilgili yeni kitapları geçen hafta yayımlandı.
Dr. Bahar Eriş’in Alfa Yayınları’ndan çıkan “Beni Sal ama Yanımda Kal” isimli kitabında, ergenlik döneminde çocuğu olan ailelerden güncel örnekler, kriz anlarında çözüm yolları, ekran kullanımı, bağımlılıklar gibi pek çok konu, keyifli bir dille ele alınıyor. Nurdoğan Arkış’ın Timaş Yayınları’ndan çıkan “Ergenle Sağlıklı İletişim” isimli kitabında ise ergenlerle sağlıklı bir ilişki için geliştirilen 8S yöntemi anlatılıyor. Kitapta aynı zamanda pek çok ergenle yapılan görüşmeler de var.
Nurdoğan Arkış: Sakinlik susmak ve geri çekilmek değil
■ Ergenlik döneminde hangi durumlar normal?
Ergenliğin normali ergenin itiraz etmesi, karşı çıkması, arkadaşların önem kazanması ve aşırı duygusal tepkilerin olmasıdır. Ergenlik kendine ait bir kişilik geliştirme dönemidir. Ergen kendi kişiliğini bulabilmek için, aileden uzaklaşır, aile ve otorite ile çatışmaya hazır hâle gelir. Burada ebeveynin sakin kalmasından çok ergene yön veren bir tutum içinde olması şart. Ergen ebeveynlerinin sakin kalmaktan anladıkları şu: “Fazla üstüne gitmeyelim, aman daha da sinirlendirmeyelim, bırakalım zamanla yoluna girsin.” Bu son derece sağlıksız bir yaklaşım. Sakinlikten susmak ve geri çekilmeyi değil, ergeni anlamak, dinlemek ve ardından da doğruları, değerleri, sorumlulukları ve sınırları güçlü biçimde ortaya koymayı anlamamız gerekiyor. Ergenin de buna ihtiyacı olduğu, kendi hâline bırakılırsa iyice dağıldığı araştırmalarla gösteriliyor.
■ Hangi durumlar normal dışı?
İlki hiç itiraz etmeyen, hiç karşı çıkmayan âdeta ana kuzusu olan ergenler. Bu son derece tehlikeli: Ergen kendi kişiliğini geliştirecek bir tutum içine giremiyor demektir. Bunlara “bastırılmış ergen” adını veriyorum. Bu durumda ergeni iyi dinleyen, farklılıklarına ön açan, onların kendi yollarını bulmalarını sağlayacak bir yaklaşım önemli ve gereklidir. Diğeri; aileden, okuldan kopmuş, odasına ya da arkadaşlarına gömülmüş, evle ilişkisini kesmiş, sürekli öfke hâlindeki, hiçbir olumlu iletişim girişimine yaklaşmayan “kopmuş ergen”ler var. Bir ergen aileye kızar, küser, öfkelenir, okula isyan edebilir fakat ardından gene de ilişki devam ediyor, gene de aileye, okula önem veriyor, gene de gereklerini yapıyorsa bu normal ergendir. Ancak bunların hiçbirini yapmıyor ise tüm ailenin derhal bir ergen psikoloğuna gitmesini öneririm.
■ 8 S yöntemi nedir?
S harfi ile başlayan 8 yaklaşım öneriyorum: 1- Sohbet edin, 2- Sevginizi gösterin, 3- Sen güvendesin-Sana güveniyorum mesajı verin, 4- Sınırlarını çizin, 5- Sorumluluklar verin, 6- Spora ve sanata yönlendirin, 7- Sebeplerini anlatın, 8- Süreklilik gösterin. Bu S’lerin nasıl uygulanacağını örnekleri ile anlatıyorum. Şimdiye kadar gelen tepkiler çok işe yaradığı yönünde.
■ Görülmeyen ihtiyaçlar neler?
Kitap üzerine çalışırken birçok ergenle buluştum. Onların ne istediklerini öğrenmeye çalıştım. En temelde şunu söylüyorlar; bizi anlamıyorlar. Kısacası ergenler, dinlenmediklerini ve önemsenmediklerini hissediyorlar. Anne babalar ve okuldaki yetkililer “Olur mu çok önemsiyoruz” diyeceklerdir. Gerçekten biz çocuklarımızı çok önemsiyoruz. Ama ergen için fiziksel ihtiyaçlarının giderilmesi, eşyasının olması, karnının doyması, dersleri için destek verilmesi ona artık yeterli gelmiyor. Fikirlerinin duyulması, önemsenmesi ve uygun biçimde destek olunması, kendi yollarını çizmelerinde ona rehberlik edilmesi en büyük ihtiyaçları. Bunları neredeyse hepsinden duydum. “Benim ailemle aram iyi” diyenlere de ne kastediyorsunuz dediğimde bana “Fikirlerinin dikkate alındığını, gelişmeleri için destek olunduğunu” anlattılar. Ergenle ilişki sanıldığı kadar zor değil. Ancak çocukken kurduğumuz ilişkiyi bir üst düzeye taşıyacak anne babalar ve okullar olmamız gerekiyor.
Bahar Eriş: Fırtınalı denizde onun feneri olun
■ Ergenler anne babalarından ne istiyor?
Bir yanda kendi kararlarını vermek, bağımsız olmak, odasının kapısını kapatmak istiyor. Öbür yanda o kapının ardında birinin hâlâ orada olduğunu bilmek istiyor. Elinizi omzuna koyduğunuzda tabiricaizse “gıcık oluyor” ama bir film gecesinde yanınıza sokulup sırtını kaşıtıyor. Bu bir çelişki değil, büyümenin ta kendisi. Uzaklaşmalarına izin vermemizi istiyorlar ama bu uzaklaşmayı terk edilmek olarak yaşamamayı da.
■ Gençlerin en çok ihtiyaç duyduğu şeyler:
Güvenli bir üs, görülmek, net ve sevgiyle konmuş sınırlar. Gençler sınır koymayan ebeveynden korkar. Bunların yanında ergenin çok somut fizyolojik ihtiyaçları da var ve bunları sık sık unutuyoruz. Uyku, gün ışığı, hareket, oyun ve gerçek, yüz yüze arkadaşlıklar bunların başında geliyor. Okul başarısı düşen bir gençte eksilen şey zekâsı değil, uykusu olabilir.
■ Aileler bu dönemde çocuklarına nasıl yaklaşmalı?
En önemli zihinsel değişiklik şu: Ebeveynliğiniz bitmiyor, sadece rolünüzün biçimi değişiyor. Dümeni elinde tutan kaptan olmaktan çıkıp fırtınalı denizde çocuğuna güven veren bir fenere dönüşüyorsunuz. Fener gemiyi yönetmez ama karanlıkta hep oradadır. Kişisel algılamayın. Ergenlik, çocuğun size karşı aldığı bir tavır değil. Önce dinleyin, sonra konuşun. Çocuk bir sorununu anlattığında çoğu zaman çözüm istemiyor, dinlenmek istiyor. Bir sorunu paylaşmak “Bana çözüm sun” demek değil. Kırık kalbini onaramayız ama sorunun kendisi kadar ağır olan yalnızlık hissini azaltabiliriz.
Duygu çöpçülüğünü kabul edin ama sınırlayın. Okulda kendini tutan çocuk eve gelince dağılabilir. Sizin evde onun en zor hâlini görmeniz, onun güvenli limanı olduğunuzu gösteriyor. Ama duyguyu kabul etmek her davranışı onaylamak demek değil.
Fırtına anında nutuk çekmeyin. Yoğun bir duygu anında ergen beyninin mantık kapıları kapanır. O anda nasihat etmek, fırtınanın ortasında rüzgâra talimat vermeye benzer. Önce kendinizi düzenleyin; sınırları ve çözümü fırtına dindikten sonra konuşun.
Sorunu çocuğa karşı değil, çocukla birlikte çözün. “Sabahları çok sıkışıyoruz, sence nasıl bir plan yapalım?” sorusu, yüz sekseninci kez “Hadi kalk!” demekten çok daha fazlasını sağlar. Kendinizi unutmayın. Mükemmel ebeveyn yok, yeterince iyi ebeveyn var ve bu gerçekten yeterli.
■ Neler normal, neler tehlike sinyali?
Kapı çarpmalar, göz devirmeler, tek kelimelik cevaplar, ebeveyne karşı ani tahammülsüzlük, utanma, sizden uzaklaşma isteği, hızlı duygu değişimleri, sınırları zorlamak, kuralların nedenini sorgulamak, gece geç uyuyup sabah kalkamamak, arada bir ağzının bozulması normal. Dikkat edilmesi gereken sinyaller, mutsuzluğun ya da öfkenin haftalarca sürmesi, olayla orantısız olması, ani başarı düşüşü, okula, spora ve hobilere ilgiyi tamamen kaybetme, belirgin içe kapanma, uyku ve iştahta belirgin değişiklikler, aileye ve arkadaşlarına yönelik süreklileşen öfke ya da saldırganlık.
Sende Yorum yap